O nas

Historia powstania Państwowego Instytutu Wydawniczego zaczyna się kilka miesięcy przed tym, jak 25 czerwca 1946 oficjalnie powołał go prezydent Bolesław Bierut. Ministerstwo Informacji i Propagandy ustanowiło 25 października 1945 swoją wewnętrzną instytucję, mającą zajmować się wydawaniem dzieł propagandowych – Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej (PWLP). Dyrektorem naczelnym tej jednostki został Aleksander Bachrach, a dyrektorem wydawniczym Aleksander Wat. Bachrach wcześniej pełnił w MIiP obowiązki dyrektora Departamentu Propagandy Krajowej.

Zadanie PWLP miało się ograniczać do drukowania pism i broszur politycznych z ramienia MIiP, jego dyrektor jednak pragnął utworzyć wydawnictwo, które mogłoby zarówno realizować koncepcje propagandowe (nie jako jednostka przy ministerstwie, ale samodzielnie funkcjonująca instytucja), jak i wydawać literaturę ambitną (sam Bachrach był miłośnikiem literatury, tłumaczył m.in. dramaty Bułhakowa) – stąd jego koncepcja połączenia PWLP z Agencją Propagandy Artystycznej (APA), która doprowadziła do powstania Państwowego Instytutu Wydawniczego.

Nazwa ta używana była przez Bachracha jeszcze przed ustanowieniem instytucji mocą dekretu prezydenta, o czym świadczy sprawozdanie wysłane do rządu przed czerwcem 1946, w którym opisana jest dotychczasowa działalność wydawnictwa. Do tego czasu PIW, będący jeszcze PWLP, wydał dziewięć tytułów (książki propagandowe – m.in. A więc wybory Jerzego Borejszy) w łącznym nakładzie 155 tys. egzemplarzy. W sprawozdaniu przedstawiono również plan działania wydawnictwa, w którym wspomniano o utworzeniu serii wydawniczych, takich jak Biblioteka Samokształceniowa czy Biblioteka Teatralna, a także wydawaniu czasopism „Teatr” (redagowanego przez Jana Nepomucena Millera), „Sztuka Ludowa” (redaktor Wanda Telakowska) oraz „Grafika Polska” (prowadzonego przez Tadeusza Gronowskiego – projekt tego pisma nie został wówczas zrealizowany).

Na początku redakcja PIW-u mieściła się przy ul. Targowej 63 w Warszawie, gdzie wydawnictwo miało również księgarnię. Nie posiadało jednak drukarni, co wiązało się z koniecznością korzystania z usług drukarń prywatnych, narzucających wysokie ceny i dyktujących własne warunki. Mimo początkowych trudności organizacyjnych i lokacyjnych do końca 1947 r. ukazało się kilkanaście tytułów, m.in. Historia chłopów polskich Aleksandra Świętochowskiego, Trylogia Henryka Sienkiewicza (ilustrowana przez Jana Marcina Szancera) i Antologia poezji podziemnej. W momencie oficjalnego powołania PIW-u otrzymał on siedzibę w odbudowanej po wojnie kamienicy przy ul. Foksal 17. Od tej pory nastąpił bardzo szybki rozwój wydawnictwa, które do 1950 r. dysponowało już sześcioma patronackimi księgarniami (trzema w Warszawie i po jednej w Poznaniu, Łodzi oraz w Jeleniej Górze), a także własnym przedsiębiorstwem dystrybucyjnym – Składnicą Księgarską. Po przeprowadzce na Foksal wydawnictwo miało do dyspozycji dla pracowników m.in. stołówkę i bibliotekę, przeniosła się tam również księgarnia.

Biblioteka, gromadząca pozycje będące pomocą dla redaktorów w ich pracy, po kilku latach dysponowała kilkudziesięcioma tysiącami woluminów, w tym licznymi słownikami i książkami antykwarycznymi, a także aktualną prasą. Wieloletnią szefową PIW-owskiej biblioteki była Tamara Albrechtowa (pracowała tam w latach 1950–1970). PIW bardzo szybko zyskał ogromną rozpoznawalność i stał się jednym z trzech – obok SW „Czytelnik” i Wydawnictwa Literackiego – największych wydawnictw w powojennej Polsce.

Cztery lata po rozpoczęciu działalności wydawnictwa Centralny Urząd Wydawnictw wyraźnie sprofilował zakres gatunkowy wydawanych przez nie książek, odbierając Książce i Wiedzy redakcję literatury pięknej (odtąd miała być tam wydawana wyłącznie literatura polityczna i propagandowa) i przenosząc ją do PIW-u. Urząd naciskał również, by PIW zmienił nazwę na Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej, kierownictwu jednak udało się tego uniknąć. Zmieniono jedynie logo, które w odświeżonej postaci istnieje do dzisiaj. Jego projekt w 1953 r. wykonał Tadeusz Gronowski.

Od lat 50. struktura PIW-u opierała się na poszczególnych redakcjach, zajmujących się konkretnymi gatunkami i okresami w literaturze. Redakcje te pozostały w niezmienionym kształcie do lat 90. Literatura polska podzielona była między Redakcję Staropolską i Historii Kultury (w latach 1951–1983 kierowaną przez Antoninę Jelicz), Redakcję Oświecenia i Romantyzmu (najdłużej jej kierownikiem był Marian Bizan – od 1964 do 1990 r.), Redakcję Pozytywizmu i XX-lecia Międzywojennego (kierował nią w latach 1952–1959 Jan Józef Lipski) oraz Redakcję Polskiej Literatury Współczesnej (pierwszym jej kierownikiem w latach 1953–1954 był Jerzy Adamski). Nad literaturą tłumaczoną pracowali redaktorzy w redakcjach literatur anglosaskiej (jej pierwszym kierownikiem w latach 1951–1962 był Włodzimierz Lewik), romańskiej (również początkowo kierowanej przez Jerzego Adamskiego), germańskiej i skandynawskiej (po jej powstaniu w 1951 kierował nią do 1955 Czesław Przymusiński), Rosyjskiej i Radzieckiej (kierowana przez Pawła Hertza w latach 1951-–1952) oraz Krajów Demokracji Ludowej (przez cały okres jej istnienia, czyli do 1983 r., kierowała nią Emilia Witwicka). Osobno funkcjonowały redakcje Teatraliów (pierwszym kierownikiem był Henryk Bieniewski w latach 1953–1963), Historii (redakcja powstała dopiero w 1983 r., przez rok kierował nim Andrzej Skrzypek, a po nim Alojzy Kołodziej), a także Biblioteki Myśli Współczesnej (powstała w 1969 r., pierwszą kierowniczką była Barbara Przybyłowska). Pozwalało to zachować najwyższą dbałość o edycję i redakcję książek dzięki wyspecjalizowanym redaktorom, mogącym się skupić na wybranej dziedzinie. Osobny Dział Korekty (który na początku jego istnienia, w latach 1948–1953, prowadziła Janina Kulczycka-Saloni) organizował specjalne kursy dla osób pragnących pracować na stanowisku korektora w wydawnictwie.

Większość książek wydawanych przez PIW drukowana była wówczas w Drukarni Wydawniczej w Krakowie (dziś Drukarnia Wydawnicza im. W.L. Anczyca). Aby oszczędzić czasu, wydawnictwo posiadało (do 1990 r.) zamiejscowe działy korekty, ulokowane w Krakowie, a także w Łodzi oraz w Poznaniu. W PIW-ie istniały także osobne Pracowania Nowego Korbuta (w latach 1963–1983), kierowana przez Marię Wapniarkową, zajmująca się we współpracy z Instytutem Badań Literackich opracowaniem bibliografii literatury polskiej, a także Redakcja Słownika Języka Polskiego (do 1958 r.), kierowana przez Witolda Doroszewskiego.

PIW miał realizować przede wszystkim misję państwową, publikując książki zgodne z obowiązującą ideologią, takie jak Budujemy nową Polskę nad Bałtykiem Eugeniusza Kwiatkowskiego, Topór faszyzmu nad głową Europy Wacława Rogowicza czy Sztuka w walce o socjalizm Włodzimierza Sokorskiego. W latach 1949–1958 ukazywały się serie czytelnicze związane z prasą komunistyczną, wśród nich Biblioteka „Sztandaru Młodych” oraz Biblioteka „RSW Prasy”. Z drugiej strony wydawnictwo dbało o upowszechnianie literatury ambitnej, wykraczającej poza ideologię socjalistyczną, stąd takie publikacje jak m.in. Wybór pism filozoficznych Denisa Diderota (1953) czy Pustelnia parmeńska Stendhala (1956). Kolejni dyrektorzy podtrzymywali koncepcję Aleksandra Bachracha, realizując projekty wydawnicze zarówno w sektorze państwowym, jak i literackim, choć z czasem to sektor literacki zaczął być dominujący.

Najdłużej funkcje szefów PIW-u pełnili Adam Ostrowski (od 1954 do 1967) oraz Andrzej Wasilewski (od 1971 do 1986). Dzięki związkom kierowników PIW-u z ówczesnymi władzami instytut ten często był schronieniem dla wielu pisarzy, którzy obawiali się represji – zwłaszcza legendarna kawiarnia na tyłach księgarni patronackiej na Foksal, nazwana przez Janusza Szpotańskiego „Café Snob”, przyciągająca „niepokornych intelektualistów” pokroju Antoniego Słonimskiego czy Jana Józefa Lipskiego (kawiarnię zamknięto w 1968 r.).

Dyrektorzy wydawnictwa, choć nadawani z ramienia partii, niejednokrotnie potrafili docenić literaturę krytycznie odnoszącą się do różnych zjawisk w powojennej Polsce. W 1981 r. staraniem Andrzeja Wasilewskiego udało się wydać czekającą na to kilka lat i wielokrotnie odrzucaną przez cenzurę Miazgę Jerzego Andrzejewskiego, choć też nie bez ingerencji Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, a dwa lata później Blaszany bębenek Güntera Grassa. Niejednokrotnie zresztą cenzura miała wpływ na książki PIW-u nawet już po ich wydaniu, jak w przypadku wydanych po raz pierwszy w 1972 r. 622 upadków Bunga Stanisława Ignacego Witkiewicza. Książka w opracowaniu graficznym Alicji Wahl, z rysunkiem męskiej postaci z fallusem na karcie przedtytułowej oburzyła żonę sekretarza KC PZPR Jana Szydlaka. Z polecenia sekretarza wstrzymano sprzedaż książki; aby jednak cały kilkudziesięciotysięczny nakład nie poszedł na przemiał, dyrektor wydawnictwa polecił wszystkim pracownikom wycięcie żyletkami z całego nakładu gorszącej strony. Trwało to kilka dni, finalnie jednak zezwolono na sprzedaż książki.

Lata, w których PIW-em kierował Andrzej Wasilewski, były czasem największego rozwoju wydawanych książek, zarówno pod względem merytorycznym, jak i graficznym. W okresie jego kierowania wydawnictwem ukazywały się tytuły, których oficjalnie nie można było przeczytać w innych krajach bloku wschodniego – takie jak te z serii Plus-Minus, autorstwa Mircei Eliadego czy Rogera Cailloisa. Istotną rolę w podniesieniu jakości wydawanych książek oraz ich przygotowania graficznego odegrał również historyk Rafał Glücksman, który w 1949 roku został mianowany dyrektorem Działu Wydawniczego (funkcję tę wcześniej pełnił Aleksander Wat). Glücksmana przywiązywał szczególną wagę do publikacji związanych ze sztuką, doprowadzając do wydania m.in. książek Juliusza Starzyńskiego 500 lat malarstwa polskiego i Pięć wieków malarstwa polskiego, Tadeusza Dobrzenieckiego Drzwi gnieźnieńskie czy Mieczysława Porębskiego Jana Matejki Bitwa pod Grunwaldem oraz Jana Matejki kazanie Skargi.

W tym czasie szefem Działu Graficznego był pracujący dla PIW-u od początku istnienia wydawnictwa Jan Marcin Szancer – spod jego ręki wyszły m.in. ilustracje do dzieł Henryka Sienkiewicza, wydawanych w PIW-ie od 1948 roku. Cztery lata później Szancera zastąpił współpracujący m.in. z S.W. „Czytelnik” Marek Rudnicki, który pracował na tym stanowisku do roku 1957, kiedy wyjechał z Polski. Po nim kierownictwo Działem Graficznym objęli kolejno współpracujący z Rudnickim Aleksander Stefanowski i Danuta Staszewska, pomysłodawczyni opracowania graficznego popularnej Serii z Jednorożcem (oboje odeszli z PIW-u w 1968 roku), a po nich Jolanta Barącz (1968–1979), Ryszard Świętochowski (1979–1984) oraz Teresa Kawińska (1984–1999). Pełniąca to stanowisko najdłużej Jolanta Barącz pracowała wcześniej w Państwowym Wydawnictwie Rolniczym i Leśnym, gdzie do 1964 roku dyrektorem i redaktorem naczelnym był Stanisław Bębenek, który trzy lata później objął stanowisko dyrektora PIW-u. Jolanta Barącz była autorką m.in. okładki i projektu graficznego kilkutomowej serii pism wszystkich Cypriana Kamila Norwida, której poszczególne tomy ukazywały się w latach 1971–1976. Dział graficzny wspomagali także m.in. Jan Niksiński (1979–1986), Andrzej Ludwik Włoszczyński (1979–1988) i Michał Jędrczak (1987–1995).

Znaczącą zmianę graficznej strony książek wydawanych przez PIW przyniosły lata 70.: okładki stały się bardziej kolorowe i odważniejsze, jak te projektowane przez Jana Młodożeńca, Waldemara Świerzego, Janusza Stannego lub z charakterystycznej serii Klubu Interesującej Książki (KIK) z grafikami Marii Ihnatowicz. Większą uwagę zaczęto też przywiązywać do liternictwa (projekty m.in. Leona Urbańskiego, Jana Bokiewicza, Macieja Buszewicza). Z PIW-em współpracowali wówczas również tacy artyści jak Henryk Tomaszewski (autor okładek do serii Polska Poezja Współczesna), Stasys Eidrigevičius, Andrzej Heidrich, Zenon Porada, Antoni Uniechowski, a także Emilia Piekarska-Freudenreich oraz Wojciech Freudenreich. Na uwagę zasługują też projektowane od połowy lat 50. okładki Ewy Frysztak, które zostały wystawione na Ogólnopolskiej Wystawie Grafiki Książkowej w 1967 roku w warszawskiej Zachęcie. Projekty graficzne PIW-owskich książek niejednokrotnie były wyróżniane i nagradzane przez Polskie Towarzystwo Wydawców Książek w Konkursie na Najpiękniejszą Książkę Roku.

Dyrektor Andrzej Wasilewski rozwinął również charakterystyczne dla PIW-u serie wydawnicze, które zyskały miano niemalże legendarnych. Należały do nich m.in. seria Biografie Sławnych Ludzi (opracowanie graficzne przygotowała Jolanta Barącz), Biblioteka Myśli Współczesnej (potocznie nazwana serią Plus-Minus, stworzona przez Andrzeja Wasilewskiego i profesora socjologii Andrzeja Czerwińskiego, z opracowaniem graficznym Macieja Urbańca), Biblioteka Poetów (wymyślona przez Aleksandra Leyfella, tzw. seria celofanowa, do której okładki projektował Marek Rudnicki), Kolekcja Poezji Polskiej XX Wieku i Kolekcja Polskiej Literatury Współczesnej (obie pod opieką graficzną Andrzeja Heidricha). PIW wydawał także książki w formacie kieszonkowym – klasykę polską, światową, a także dzieła historyczne i kulturoznawcze. Wydawnictwo od lat 70. dysponowało również własną pracownią fotograficzną, wyposażoną m.in. w ciemnię, którą opiekowała się Hanna Balcerzak. Naczelnym fotografem był wieloletni współpracownik wydawnictwa Stanisław Turski. Obróbką fotografii oraz reprintów zajmowali się m.in. Mieczysław Kowalski z Działu Technicznego oraz współpracujący z PIW-em Zygfryd Gardzielewski.

Profil wydawanych książek, oparty na szeroko pojętej humanistyce oraz dziełach klasyki literatury krajowej i światowej, przyniósł PIW-owi niezmywalną rozpoznawalność nie tylko w kraju, ale także za granicą. Jednak równie ważny co tematyka książek był sposób ich wydawania, podsumowany przez dyrektora Adama Ostrowskiego w wydanym z okazji 20-lecia wydawnictwa katalogu: ,,Myślą przewodnią naszych inicjatyw w dziedzinie klasyki było i jest nadal przekazywanie dawnych utworów piśmiennictwa w takim kształcie edytorskim, który by łączył w sobie cechy poprawności naukowej z możliwie najdalej idącą przystępnością. Zasady te konsekwentnie realizujemy nawet przy wydaniach naukowych, przywiązując wagę nie tylko do krytycznego opracowania filologicznego tekstu, ale również do takiego aparatu edytorskiego, który by w maksymalnym stopniu ułatwił czytelnikom odbiór dzieła literackiego. Sądzimy, że udało nam się w licznych edycjach osiągnąć to, iż dzieła nawet odległych epok, uwolnione od nadmiernego komentatorstwa i erudycyjnych rozważań filologicznych, dzięki jasnym, przystępnie napisanym wstępom i komentarzom, docierają do czytelników w świeżym kształcie, dostarczając im prawdziwych, czasem nawet nieoczekiwanych wzruszeń”. Warto jednak dodać, że jedną z najlepiej sprzedających się publikacji w historii wydawnictwa była wydana w serii KIK (1985, dodruk w 1986 roku) w łącznym nakładzie 600 tys. egzemplarzy niewielka książeczka Bernardo Guimarãesa Niewolnica Isaura.

Po 1989 roku PIW stopniowo zaczął podupadać, by w 2010 r. minister skarbu państwa ogłosił likwidację wydawnictwa. Cztery lata później powstał społeczny Komitet Ratowania Państwowego Instytutu Wydawniczego, który powołali prof. Janusz Degler i Przemysław Pawlak. W październiku 2015 r. PIW został wykreślony z wykazu instytucji i przedsiębiorstw w stanie likwidacji, a dwa miesiące później przekształcony w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. Od 2017 r. wydawnictwo funkcjonuje jako państwowa instytucja kultury, podlegająca Ministerstwu Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, odzyskując swoje dawne miejsce na mapie polskich wydawnictw. W tym samym roku dyrektorem PIW-u został mianowany historyk Łukasz Michalski. Wydawnictwo kontynuuje tradycje wydawania serii literackich, takich jak Rodowody Cywilizacji (Ceram) czy Biografie Sławnych Ludzi. Pojawiły się również książki z zakresu literatury dalekowschodniej (w serii Proza Dalekiego Wschodu) czy opowieści grozy, zebranych w tomach odpowiadającym poszczególnym językim (seria Opowieści Niesamowite).